Tái cấu trúc quản trị công ty trong bối cảnh thông minh hóa, tài chính hóa và tái tổ chức toàn cầu hóa
Thông tin cập nhật đến tháng 8 năm 2026
Tóm tắt
Lý thuyết ưu tiên cổ đông nhìn nhận công ty như một tập hợp các hợp đồng tư và lập luận rằng mục tiêu trung tâm của công ty phải là tối đa hóa tài sản của cổ đông, vì cổ đông chịu rủi ro phần dư còn ban điều hành giữ vai trò được họ ủy thác. Tuy nhiên, lý thuyết này không giải thích đầy đủ bản chất pháp lý của công ty, cũng không phản ánh đúng cách các doanh nghiệp hiện đại tạo giá trị, gánh rủi ro và phân bổ quyền lực. Công ty không phải là một chủ thể tự nhiên xuất hiện trên thị trường, mà là một tổ chức xã hội do pháp luật tạo lập và đặt trong khuôn khổ các đặc quyền thể chế như trách nhiệm hữu hạn, tồn tại liên tục và quyền sở hữu tài sản của pháp nhân. Cổ đông sở hữu cổ phần chứ không sở hữu tài sản công ty. Rủi ro của họ thường có thể được phân tán bằng cách đa dạng hóa danh mục đầu tư. Trong khi đó, người lao động, nhà cung cấp, khách hàng, cộng đồng và các cơ quan công góp phần tạo giá trị bằng vốn nhân lực, đầu tư đặc thù cho doanh nghiệp, dữ liệu, hạ tầng và sự hỗ trợ về thể chế, đồng thời chịu những rủi ro đáng kể khó phân tán.
Trí tuệ nhân tạo, kinh tế nền tảng, mở rộng tài chính phi ngân hàng và tái cấu trúc các chuỗi sản xuất toàn cầu làm bộc lộ rõ hơn những giới hạn của mô hình ưu tiên cổ đông. Thuật toán hiện định hình tổ chức lao động, đánh giá hiệu suất và phân bổ nguồn lực. Quyền sở hữu ngày càng do các nhà đầu tư tổ chức và trung gian tài chính thực thi, còn các công ty đa quốc gia có thể phân bổ sản xuất, lợi nhuận và trách nhiệm giữa nhiều khu vực pháp lý. Do đó, quyền kiểm soát công ty ngày càng tách rời việc thực sự gánh chịu rủi ro. Dựa trên lý thuyết công ty của các bên liên quan, nghiên cứu đề xuất một khung quản trị phù hợp với nền kinh tế đương đại. Khung này định hướng lại nghĩa vụ tín thác của thành viên hội đồng quản trị, đưa người lao động và những bên liên quan chủ chốt khác vào quản trị, thiết lập quỹ tín thác sở hữu cổ phần của người lao động và cơ chế chia sẻ lợi ích từ công nghệ. Những tác động của trí tuệ nhân tạo, dữ liệu và chuỗi cung ứng được đưa vào trách nhiệm của hội đồng quản trị, còn sự phối hợp xuyên biên giới, công bố thông tin nhất quán và các quy tắc ưu tiên vốn dài hạn giúp giảm việc lợi dụng chênh lệch quy định. Quản trị dựa trên các bên liên quan không bảo đảm mọi quyết định đều đúng, nhưng có thể thay đổi tri thức, lợi ích và thời hạn được cân nhắc khi ra quyết định, giúp doanh nghiệp có nhiều khả năng cân bằng đổi mới, phát triển người lao động, năng lực sản xuất dài hạn và tính bền vững xã hội.
Từ khóa: ưu tiên cổ đông, công ty của các bên liên quan, quản trị công ty, trí tuệ nhân tạo, tài chính hóa, chuỗi giá trị toàn cầu, quỹ tín thác sở hữu cổ phần của người lao động
I. Đặt vấn đề
Các công ty lớn không còn chỉ là những tổ chức tư nhân điều phối sản xuất. Họ quyết định hướng nghiên cứu công nghệ, kiểm soát lượng lớn dữ liệu và hạ tầng, đồng thời định hình điều kiện làm việc, phát triển vùng, diễn ngôn công chúng và môi trường sinh thái. Tuy nhiên, các chuẩn mực quản trị công ty chủ đạo vẫn xoay quanh giá trị cổ đông. Cổ đông bầu hội đồng quản trị, thu nhập của lãnh đạo gắn với giá cổ phiếu, còn phân bổ vốn chịu ảnh hưởng của định giá trên thị trường chứng khoán, nhà đầu tư tổ chức và các hoạt động sáp nhập, mua lại.
Lý thuyết ưu tiên cổ đông mô tả cấu trúc quyền lực này là cách sắp xếp thể chế hiệu quả nhất. Theo lập luận cơ bản, cổ đông sở hữu công ty và có quyền hưởng phần lợi nhuận còn lại, nên họ gánh rủi ro cuối cùng. Ban điều hành là người đại diện của cổ đông và sẽ lãng phí nguồn lực công ty nếu không chịu sự kiểm soát của cổ đông. Những người tham gia khác có thể tự bảo vệ qua hợp đồng lao động, hợp đồng vay nợ và quy định của nhà nước. Khi đó, quản trị công ty được quy về một câu hỏi duy nhất: làm sao để ban điều hành trung thành với mục tiêu tối đa hóa tài sản của cổ đông.
Đây không phải là quy luật thị trường bất biến theo thời gian. Phân tích của Palladino về lịch sử quản trị công ty ở Hoa Kỳ cho thấy ưu tiên cổ đông chỉ trở thành nguyên tắc hoàn toàn chi phối chủ yếu từ sau thập niên 1970, đồng thời với sự phát triển của chủ nghĩa tân tự do, kinh tế học pháp luật, thâu tóm thù địch, thù lao bằng cổ phiếu và tài chính hóa. Trong giai đoạn chủ nghĩa quản lý sau chiến tranh, quyền lực giữa ban điều hành, công đoàn và cổ đông có thế cân bằng khác. Tăng trưởng công ty, đầu tư dài hạn và thị phần thường được coi trọng hơn giá cổ phiếu ngắn hạn. Vì vậy, ưu tiên cổ đông trước hết là một cách phân bổ quyền lực hình thành trong lịch sử, sau đó mới là một lý thuyết kinh tế (Palladino, 2019).
Lý do xem xét lại mục tiêu của công ty ngày nay không phải để thay hiệu quả kinh tế bằng một trách nhiệm đạo đức trừu tượng, mà để đáp lại sự thay đổi trong cách tạo giá trị. Trí tuệ nhân tạo biến tri thức, dữ liệu và học hỏi trong tổ chức thành tài sản cốt yếu. Tài chính hóa hình thành những chuỗi đại diện kéo dài giữa người tiết kiệm cuối cùng, tổ chức quản lý tài sản và công ty. Toàn cầu hóa phân tán sản xuất giữa nhiều khu vực pháp lý, nhà cung cấp và nhóm lao động. Các giả định truyền thống về “một chủ sở hữu xác định được, một doanh nghiệp có ranh giới rõ và một tập hợp hợp đồng đầy đủ” ngày càng xa thực tế.
Câu hỏi trung tâm của nghiên cứu là nên phân bổ quyền quản trị và quyền hưởng thu nhập thế nào trong quá trình thông minh hóa, tài chính hóa và tái tổ chức toàn cầu hóa. Nghiên cứu cho rằng quyền trong công ty nên được phân bổ theo ba tiêu chí: đóng góp liên tục vào việc tạo giá trị, mức độ không thể phân tán của rủi ro phải gánh chịu, và tác động của quyết định công ty lên lợi ích cơ bản của các nhóm liên quan. Theo các tiêu chí đó, cổ đông vẫn là một bên liên quan quan trọng nhưng không nên tiếp tục độc quyền quản trị công ty.
II. Cơ sở và giới hạn của lý thuyết ưu tiên cổ đông
(1) Công ty không phải là thị trường tự nhiên mà là một thiết chế xã hội do pháp luật tạo lập
Lý thuyết “tập hợp các hợp đồng” mô tả công ty là nơi cổ đông, nhà quản lý, người lao động, nhà cung cấp và chủ nợ tự do giao kết. Trong mô hình này, công ty không có thực thể độc lập, còn cấu trúc quyền hiện có được xem là kết quả hiệu quả của thương lượng giữa các chủ thể hành động có lý trí.
Công ty có thể tồn tại độc lập với cá nhân vì pháp luật trao cho công ty tư cách pháp nhân, trách nhiệm hữu hạn, khả năng tồn tại liên tục, quyền sở hữu tài sản độc lập và khả năng huy động vốn nhân danh chính mình. Trách nhiệm hữu hạn chuyển một phần rủi ro thất bại kinh doanh từ nhà đầu tư sang chủ nợ, người lao động, cộng đồng và các cơ quan công. Quyền sở hữu tài sản của pháp nhân có nghĩa là tài sản thuộc về chính công ty chứ không trực tiếp thuộc về cổ đông. Vì thế, công ty không phải là một dàn xếp thuần túy tư nhân nằm ngoài quyền lực công, mà là một tổ chức sản xuất và thực thi quyền lực do nhà nước thiết lập thông qua pháp luật.
Vì quyền lực công ty bắt nguồn từ các thiết chế công, quản trị công ty không thể chỉ hỏi “cổ đông sẵn lòng chấp nhận những hợp đồng nào?”. Cũng cần hỏi mục đích công nào là điều kiện để công ty được hưởng các đặc quyền, ai gánh chi phí mà công ty tạo ra và người chịu tác động từ quyết định công ty có thể tham gia vào quá trình ra quyết định hay không.
(2) Cổ đông không sở hữu toàn bộ công ty
Cổ đông có quyền nhận cổ tức, chuyển nhượng và biểu quyết gắn với cổ phần, nhưng thông thường không trực tiếp sở hữu nhà máy, bằng sáng chế, tiền mặt hay tài sản khác của công ty, cũng không chịu trách nhiệm vô hạn đối với các khoản nợ của công ty. Phần lớn giao dịch cổ phiếu trên các thị trường công khai hiện nay diễn ra giữa các nhà đầu tư với nhau, chứ không phải là việc nhà đầu tư trực tiếp cấp vốn mới cho doanh nghiệp. Nhiều cổ đông cá nhân cũng đầu tư qua quỹ hưu trí, quỹ chỉ số, quỹ tương hỗ và các trung gian khác, nên cách xa hoạt động của từng công ty cụ thể.
Sở hữu của các tổ chức tiếp tục làm thay đổi ý nghĩa của từ “chủ sở hữu”. Thống kê của OECD trên 98 thị trường với khoảng 46.000 công ty niêm yết cho thấy cuối năm 2024, các nhà đầu tư tổ chức nắm khoảng 47% cổ phần niêm yết toàn cầu, và tỷ lệ này ở Hoa Kỳ vào khoảng 69% (OECD, 2025). Trên thực tế, một phần đáng kể quyền quản trị được các tổ chức quản lý tài sản thực thi thay mặt những người tiết kiệm cuối cùng. Nhiều tầng quan hệ đại diện ngăn cách người thụ hưởng, nhà quản lý quỹ, hội đồng quản trị và ban điều hành. Quan niệm cho rằng “cổ đông trực tiếp giám sát doanh nghiệp của mình” không còn đúng với thực tế.
(3) Cổ đông không phải là những người duy nhất gánh rủi ro
Lý thuyết ưu tiên cổ đông cho rằng tiền lương, lãi vay và tiền hàng có thể ấn định trước theo hợp đồng, trong khi chỉ thu nhập của cổ đông biến động theo lãi lỗ của công ty. Theo lập luận đó, chỉ cổ đông phải chịu rủi ro phần dư. Tuy nhiên, lập luận này bỏ qua mức độ khác nhau về khả năng phân tán rủi ro.
Nhà đầu tư có danh mục đa dạng có thể giảm mức độ phụ thuộc vào từng công ty bằng cách nắm giữ nhiều chứng khoán, và có thể rút vốn bằng cách bán cổ phiếu. Người lao động thường chỉ có một chủ sử dụng lao động chính. Kỹ năng, uy tín nghề nghiệp, phúc lợi y tế, bảo đảm hưu trí và nơi ở của gia đình họ có thể gắn chặt với doanh nghiệp. Nhà cung cấp có thể xây dựng dây chuyền chuyên dùng cho một khách hàng lớn, còn các cộng đồng có thể đầu tư đất đai, giáo dục và hạ tầng công cho một dự án lớn. Tổn thất do đóng cửa, di dời hoặc bị công nghệ thay thế không thể phân tán nhanh như rủi ro của thị trường chứng khoán.
Do đó, quyền quản trị không nên chỉ dựa vào việc thu nhập có phải là “phần dư” theo nghĩa kế toán hay không. Cũng cần xét xem các bên tham gia đã đầu tư nguồn lực đặc thù cho doanh nghiệp chưa, họ có thực sự có khả năng rút lui hay không và chi phí thất bại có thể được phân tán hay không.
(4) Tạo giá trị là hoạt động của cả tổ chức, không phải sản phẩm của riêng vốn
Đổi mới liên tục đòi hỏi doanh nghiệp kết hợp chiến lược, tổ chức và tài chính. Vốn cung cấp thanh khoản và năng lực gánh chịu rủi ro cần thiết, còn sản phẩm mới, cải tiến quy trình, quan hệ khách hàng và tri thức tổ chức hình thành từ sự tương tác lâu dài giữa người lao động, nhà quản lý, nhà cung cấp, các viện nghiên cứu và hạ tầng công. Mua cổ phiếu không tự tạo ra đổi mới công nghệ, và tín hiệu giá không thể thay sự cộng tác, học hỏi và phán đoán bên trong doanh nghiệp.
Vì thế, lợi nhuận công ty không đương nhiên là sản phẩm thuộc về vốn. Đó là phần dư hình thành sau khi tổ chức nhiều đầu vào, sử dụng các thể chế công và tạo ra các tác động xã hội. Cổ đông có thể có quyền yêu cầu phân chia lợi nhuận một cách chính đáng, nhưng quyền đó không tạo ra quyền quản trị độc quyền.
III. Những thách thức mới đối với quản trị công ty trong nền kinh tế đương đại
(1) Trí tuệ nhân tạo: Quyền kiểm soát công nghệ đang trở thành quyền lực quản trị công ty
AI tạo sinh không chỉ là công cụ nâng hiệu suất. Nó cũng phân bổ lại thông tin, khả năng phán đoán và quyền kiểm soát trong doanh nghiệp. Một nghiên cứu năm 2025 của Tổ chức Lao động Quốc tế ước tính khoảng một phần tư người lao động trên thế giới làm các nghề chịu ảnh hưởng của AI tạo sinh ở một mức nào đó, nhưng chỉ khoảng 3,3% việc làm toàn cầu nằm trong nhóm có mức phơi nhiễm cao nhất. Do phần lớn nghề vẫn có những nhiệm vụ cần con người thực hiện, trong thời gian gần công việc có nhiều khả năng biến đổi hơn là cả nghề biến mất hoàn toàn (ILO, 2025a). Khi đo mức độ chịu ảnh hưởng của AI theo nghĩa rộng hơn, Quỹ Tiền tệ Quốc tế ước tính khoảng 40% việc làm toàn cầu và 60% ở các nền kinh tế tiên tiến bị tác động (IMF, 2024). Hai ước tính sử dụng phương pháp khác nhau nhưng cùng cho thấy quy mô tác động của AI và sự bất định về hệ quả phân phối.
Ai cuối cùng được hưởng lợi từ công nghệ phụ thuộc vào cách doanh nghiệp triển khai, chứ không do bản thân công nghệ quyết định. Nếu AI chủ yếu được dùng để thay lao động, tăng giám sát và cắt giảm chi phí, lợi ích năng suất có thể tập trung vào chủ sở hữu vốn. Nếu AI bổ trợ năng lực của người lao động, nâng chất lượng việc làm và mở rộng đổi mới, cả người lao động lẫn doanh nghiệp có thể hưởng lợi lâu dài. Nghiên cứu tình huống của ILO ở nhiều khu vực cho thấy đại diện người lao động đã bắt đầu tham gia vào các quyết định về việc làm, kỹ năng, quản lý bằng thuật toán và điều kiện làm việc trong các chuỗi cung ứng AI. Đối thoại xã hội có thể thúc đẩy hướng phát triển công nghệ nhằm tăng cường năng lực con người thay vì chỉ thay thế lao động (ILO, 2025b).
AI cũng biến dữ liệu thành yếu tố sản xuất mới. Hành vi khách hàng, quá trình lao động và tương tác trên nền tảng liên tục tạo dữ liệu, rồi qua huấn luyện mô hình và học hỏi trong tổ chức, dữ liệu chuyển hóa thành giá trị thương mại. Quản trị công ty hiện nay ít công nhận đóng góp của bên cung cấp dữ liệu và lao động tri thức. Nếu dưới áp lực giá cổ phiếu, chỉ ban điều hành quyết định chọn thuật toán nào, dùng dữ liệu ra sao và tự động hóa nhanh tới đâu, doanh nghiệp có thể giữ riêng lợi ích đổi mới và đẩy ra bên ngoài các hệ quả như thất nghiệp, mất giá trị kỹ năng, xâm phạm quyền riêng tư và phân biệt đối xử.
Quản trị dựa trên các bên liên quan trong thời đại AI vì vậy cần có các quyền và trách nhiệm mới. Người lao động cần được thông tin, tham vấn và khiếu nại về các kế hoạch tự động hóa quan trọng. Hội đồng quản trị cần giám sát rủi ro thuật toán, nguồn gốc dữ liệu và các tác động đến việc làm. Cũng cần có cơ chế để người lao động chia sẻ lợi ích năng suất và lợi ích vốn do công nghệ tạo ra.
(2) Tài chính hóa: Quyền kiểm soát công ty ngày càng tách rời sản xuất thực
Tài chính hóa không chỉ có nghĩa là ngành tài chính mở rộng. Khái niệm này còn mô tả xu hướng các doanh nghiệp phi tài chính tổ chức hoạt động ngày càng xoay quanh các thước đo của thị trường vốn. Mua lại cổ phiếu, sáp nhập và mua lại doanh nghiệp, thâu tóm của quỹ vốn cổ phần tư nhân, cơ chế khuyến khích bằng cổ phần và đánh giá kết quả theo quý có thể chuyển sự chú ý của ban điều hành từ năng lực sản xuất dài hạn sang giá tài sản và phân phối tiền mặt.
Theo thống kê của Hội đồng Ổn định Tài chính, tài sản do các tổ chức trung gian tài chính phi ngân hàng nắm giữ tăng 9,4% trong năm 2024, lên tới 51% tổng tài sản tài chính toàn cầu. Lĩnh vực này mở rộng với tốc độ gần gấp đôi hệ thống ngân hàng. Nó bao gồm các quỹ đầu tư, quỹ thị trường tiền tệ, doanh nghiệp bảo hiểm, quỹ hưu trí, quỹ tín thác và các tổ chức tài chính khác (FSB, 2025). Tài chính phi ngân hàng có thể đa dạng hóa nguồn vốn, nhưng chuỗi trung gian dài hơn và áp lực thanh khoản thị trường cao hơn cũng có thể khuếch đại ảnh hưởng của định giá ngắn hạn lên quyết định công ty.
Trong cấu trúc đó, “lợi ích cổ đông” không đồng nhất và cũng không ổn định. Người thụ hưởng hưu trí dài hạn, quỹ chỉ số, quỹ phòng hộ, quỹ vốn cổ phần tư nhân và nhà giao dịch ngắn hạn có mục tiêu, thời hạn và khẩu vị rủi ro rất khác nhau. Khi ban điều hành coi giá cổ phiếu hiện tại là đại diện cho lợi ích của mọi cổ đông, trên thực tế họ có thể chỉ đáp ứng những chủ thể tài chính có khả năng gây sức ép mạnh nhất.
Công ty của các bên liên quan không loại bỏ thị trường vốn, mà phân biệt các chức năng của vốn. Nhà đầu tư cung cấp vốn kiên nhẫn để đổi mới và mở rộng nên nhận được lợi tức ổn định và minh bạch. Những chiến lược dựa vào đòn bẩy cao, bán tài sản hoặc thoái vốn nhanh để sinh lời không đương nhiên được ưu tiên trong việc kiểm soát lao động, định hướng công nghệ và tài sản dài hạn của công ty.
(3) Tái tổ chức toàn cầu hóa: Chuỗi trách nhiệm dễ đứt gãy hơn chuỗi giá trị
Kinh tế thế giới không chỉ đơn thuần “phi toàn cầu hóa”. Nó vẫn kết nối chặt chẽ trong khi trải qua khu vực hóa, số hóa và tái sắp xếp địa chính trị. Số liệu WTO cho thấy năm 2025 thương mại hàng hóa và dịch vụ thương mại toàn cầu tăng lên 34,89 nghìn tỷ USD. Dịch vụ chiếm 27,5% tổng kim ngạch, cao nhất kể từ năm 2005. Đồng thời, các luồng thương mại ngày càng chịu tác động của quan hệ địa chính trị, thuế quan, an ninh quốc gia và chính sách công nghiệp (WTO, 2026).
Đầu tư xuyên biên giới cũng vừa phục hồi về tổng lượng vừa tập trung cao. Theo Báo cáo Đầu tư Thế giới 2026 của UNCTAD, đầu tư trực tiếp nước ngoài toàn cầu tăng 6% lên 1,6 nghìn tỷ USD trong năm 2025, nhưng 20 nền kinh tế tiếp nhận nhiều nhất chiếm hơn 80% vốn FDI toàn cầu. Đầu tư mới cũng tập trung mạnh vào hạ tầng số liên quan đến AI và một số ít ngành chiến lược (UNCTAD, 2026). Vốn toàn cầu không ngừng dịch chuyển, nhưng ngày càng tập trung vào những nơi có lợi thế về công nghệ, thị trường và thể chế.
Chuỗi giá trị toàn cầu cho phép công ty phân bổ sản xuất, lợi nhuận và trách nhiệm giữa các khu vực pháp lý. Doanh nghiệp sở hữu thương hiệu có thể kiểm soát tiêu chuẩn sản phẩm, giá, dữ liệu và đơn đặt hàng, đồng thời để các nhà cung cấp độc lập về hình thức gánh quan hệ lao động, chi phí môi trường và rủi ro công suất. Ở cấp công ty mẹ, cổ đông nhận lợi tức toàn cầu, trong khi rủi ro của người lao động và cộng đồng bị chia cắt giữa các quốc gia. Luật công ty truyền thống, với phạm vi giới hạn ở từng pháp nhân, gặp khó khăn khi xử lý cấu trúc kiểm soát thực tế này.
Vì thế, quản trị dựa trên các bên liên quan phải vượt ra ngoài phạm vi tuyển dụng trực tiếp. Hội đồng quản trị cần giám sát điều kiện làm việc, tác động môi trường, chuyển giao công nghệ và rủi ro cộng đồng trong các chuỗi cung ứng trọng yếu. Cơ chế đại diện trong quản trị và chia sẻ lợi ích cũng nên mở rộng cho nhà cung cấp lâu năm và người lao động nền tảng, tương ứng với mức độ kiểm soát thực tế và phụ thuộc kinh tế.
(4) Tính bền vững: Các tác động ngoại lai đã trở thành rủi ro dài hạn của chính doanh nghiệp
Biến đổi khí hậu, giới hạn nguồn tài nguyên thiên nhiên và bất bình đẳng xã hội từng được coi là vấn đề bên ngoài doanh nghiệp. Giờ đây, chúng quay trở lại báo cáo tài chính thông qua gián đoạn nguồn cung, chi phí bảo hiểm, suy giảm giá trị tài sản, thay đổi quy định và xung đột xã hội. Sự phát triển toàn cầu của các chế độ công bố thông tin bền vững cho thấy thị trường vốn ngày càng yêu cầu doanh nghiệp giải thích tác động của các yếu tố môi trường và xã hội đến giá trị dài hạn.
Công bố thông tin không tự động làm thay đổi cấu trúc quyền lực. Nếu hội đồng quản trị vẫn chỉ tập trung tối đa hóa tài sản của cổ đông, tính bền vững có thể bị thu hẹp thành quản lý danh tiếng hoặc định giá rủi ro. Quản trị thực chất dựa trên các bên liên quan cần đồng thời thay đổi việc công bố thông tin, sự tham gia vào quyết định và phân phối lợi tức, để những người chịu tác động về môi trường và xã hội có thể tham gia quá trình quản trị.
IV. Mô hình công ty của các bên liên quan cho nền kinh tế đương đại
Mô hình công ty của các bên liên quan không đòi doanh nghiệp đáp ứng ngang nhau mọi yêu cầu của mọi nhóm. Mô hình đặt ra một cách phân bổ quyền lực dựa trên nguyên tắc. Việc một bên liên quan có nên tham gia quản trị hay không cần được cân nhắc chủ yếu theo bốn yếu tố: họ có liên tục đóng góp vào việc tạo giá trị của công ty hay không, đã thực hiện những đầu tư đặc thù cho doanh nghiệp khó chuyển đổi hay chưa, quyết định công ty có thể tác động đáng kể đến quyền cơ bản và sinh kế dài hạn của họ hay không, và lợi ích của họ có được bảo vệ đầy đủ bởi hợp đồng thị trường hoặc quy định chung hay không.
Theo các tiêu chí này, người lao động cần tham gia quản trị với vai trò nòng cốt cùng với cổ đông. Họ liên tục đóng góp vào sản xuất, đầu tư vốn nhân lực đặc thù cho doanh nghiệp, chịu rủi ro việc làm rất khó phân tán, và có nhiều tri thức nội bộ. Nhà cung cấp lâu năm, đối tác công nghệ chủ chốt và cộng đồng chịu tác động môi trường đáng kể có thể được trao mức độ tham gia, quyền tham vấn hoặc các quyền về thủ tục khác nhau tùy cấu trúc của doanh nghiệp.
Cổ đông vẫn giữ vai trò quan trọng. Thị trường vốn công khai cung cấp thanh khoản, hỗ trợ xác lập giá và tài trợ có chấp nhận rủi ro. Nhà đầu tư dài hạn cũng gánh rủi ro hệ thống của thị trường. Mục đích của quản trị dựa trên các bên liên quan không phải là hủy bỏ quyền của cổ đông. Mục đích là chuyển cổ đông từ người ủy quyền duy nhất thành một trong nhiều người ủy quyền chủ chốt, và chuyển vai trò của hội đồng quản trị từ đại diện của cổ đông sang cơ quan quản trị nhận ủy thác của công ty với tư cách một pháp nhân độc lập.
Mô hình này có ba tầng liên kết với nhau.
- Chia sẻ quyền quản trị. Các bên liên quan chủ chốt tham gia bầu hội đồng quản trị, quyết định công nghệ quan trọng và thảo luận chiến lược dài hạn.
- Chia sẻ quyền hưởng thu nhập. Người lao động tham gia phân chia phần dư thông qua quỹ tín thác sở hữu cổ phần của người lao động, chia lợi nhuận và cơ chế chia sẻ lợi ích từ công nghệ.
- Mở rộng phạm vi trách nhiệm. Hội đồng quản trị chịu trách nhiệm về quy trình có thể kiểm chứng đối với tác động lên chuỗi cung ứng, dữ liệu, thuật toán, môi trường và cộng đồng.
V. Các hướng thể chế hóa
(1) Định hướng lại nghĩa vụ tín thác của thành viên hội đồng quản trị và mục đích công ty
Luật công ty nên nêu rõ rằng thành viên hội đồng quản trị có nghĩa vụ tín thác đối với công ty như một pháp nhân độc lập hướng tới hoạt động liên tục và đổi mới, thay vì chỉ hướng tới lợi ích tài sản trước mắt của cổ đông. Khi quyết định sa thải, tự động hóa, sáp nhập và mua lại, di dời sản xuất, mua lại cổ phiếu hoặc sử dụng dữ liệu vào mục đích quan trọng, hội đồng quản trị cần giải thích cách đánh giá tác động đến người lao động, đầu tư dài hạn, chuỗi cung ứng và xã hội.
Điều này không có nghĩa là tòa án thay hội đồng quản trị chọn chiến lược kinh doanh, mà là tăng trách nhiệm về thủ tục. Hội đồng quản trị phải thu thập đầy đủ thông tin, lắng nghe các nhóm chịu tác động đáng kể, so sánh phương án và giải thích mối quan hệ giữa quyết định với mục đích dài hạn của công ty. Nguyên tắc phán đoán kinh doanh vẫn có thể giữ, nhưng tiền đề về thủ tục cần mở rộng từ “hội đồng quản trị có trung thành với cổ đông không?” sang “hội đồng quản trị đã thận trọng xem xét các bên liên quan chủ chốt và năng lực dài hạn của công ty chưa?”.
(2) Thiết lập chế độ thành viên hội đồng quản trị do người lao động bầu
Ở các doanh nghiệp trên một quy mô nhất định, người lao động nên bầu một phần thành viên hội đồng quản trị. Những thành viên này không chỉ đại diện cho yêu cầu về lương và phúc lợi, mà còn tham gia vào chiến lược công nghệ, chi tiêu vốn, thù lao lãnh đạo, sáp nhập và mua lại, cũng như quản trị rủi ro. Giá trị của họ nằm ở việc đưa tri thức nội bộ và góc nhìn việc làm dài hạn vào hội đồng quản trị, qua đó giảm sự lệ thuộc một chiều của ban điều hành vào thị trường vốn.
Thành viên hội đồng quản trị do người lao động bầu không thể thay công đoàn. Công đoàn thương lượng tập thể và giải quyết các điều kiện lao động, trong khi tham gia hội đồng quản trị liên quan đến chiến lược tổng thể của doanh nghiệp. Một bên tạo quyền lực tại nơi làm việc, bên kia tạo quyền lực trong quản trị công ty, và hai cơ chế cần bổ sung cho nhau.
(3) Lập quỹ tín thác sở hữu cổ phần của người lao động và cơ chế chia sẻ lợi ích từ công nghệ
Mỗi năm, công ty có thể đóng góp một tỷ lệ nhất định cổ phần mới phát hành hoặc lợi nhuận vào quỹ tín thác tập thể của người lao động. Quỹ nắm giữ lâu dài thay vì bán cổ phần khi một cá nhân rời công ty, thực thi tập thể quyền biểu quyết và phân phối một phần cổ tức cho người lao động theo quy tắc minh bạch.
Cách sắp xếp này hợp lý hơn việc chỉ cấp cổ phần cho từng cá nhân. Cổ phần cá nhân dễ bị bán khi người lao động nghỉ việc hoặc thị trường biến động, và hiếm khi tạo nên quyền quản trị lâu dài. Quỹ tín thác tập thể có thể tồn tại bền vững, giúp người lao động vừa chia sẻ lợi nhuận vừa tham gia quản trị. Để người được ủy thác không xa rời người lao động, quỹ cần có bầu cử dân chủ, công bố thông tin, giới hạn nhiệm kỳ và quy định về xung đột lợi ích.
Lợi ích năng suất vượt trội do AI tạo ra có thể là nguồn tài trợ quan trọng cho quỹ tín thác của người lao động. Khi tự động hóa làm giảm chi phí lao động trên một đơn vị sản phẩm hoặc làm sản lượng tăng đáng kể, một phần lợi ích nên được dùng để hỗ trợ người lao động sở hữu cổ phần, giảm giờ làm, đào tạo kỹ năng và bảo đảm thu nhập, thay vì toàn bộ chuyển thành khoản chi cho cổ đông và thù lao lãnh đạo.
(4) Thiết lập cơ chế quản trị AI và dữ liệu
Hội đồng quản trị các công ty lớn nên thành lập ủy ban công nghệ và tác động xã hội. Trách nhiệm tối thiểu của ủy ban gồm kiểm tra nguồn gốc và tính hợp pháp của dữ liệu huấn luyện, đánh giá phân biệt đối xử do thuật toán cùng các rủi ro riêng tư và an ninh, giải thích ảnh hưởng của tự động hóa lên việc làm và kỹ năng, giám sát điều kiện của lao động dữ liệu thuê ngoài và lao động trong chuỗi cung ứng AI, và thiết lập cơ chế khiếu nại cho người lao động bị đánh giá, xếp lịch hoặc kỷ luật bằng thuật toán.
Trước khi đưa vào sử dụng các hệ thống có thể gây tái cơ cấu việc làm đáng kể, doanh nghiệp cần đánh giá tác động đến lao động và tiến hành tham vấn thực chất. Đại diện người lao động phải được tiếp cận đủ thông tin và hỗ trợ kỹ thuật độc lập để việc “tham gia” không chỉ còn là hình thức.
(5) Đưa trách nhiệm chuỗi cung ứng vào phạm vi quản trị
Ranh giới trách nhiệm công ty phải dựa trên quyền kiểm soát thực tế, sự phụ thuộc kinh tế và khả năng thu giữ giá trị, thay vì chỉ dựa trên hình thức pháp nhân. Những doanh nghiệp dẫn dắt có quyền kiểm soát lâu dài đối với giá, tiêu chuẩn, đơn hàng và dữ liệu cần đánh giá và giảm rủi ro trong các chuỗi cung ứng trọng yếu, gồm mất an toàn lao động, nợ lương, thiệt hại môi trường và hủy đơn hàng đột ngột.
Quản trị chuỗi cung ứng xuyên quốc gia đòi hỏi công bố thông tin nền tảng nhất quán, có kênh khiếu nại và hợp tác quản lý xuyên biên giới. Nếu không, khi một quốc gia nâng tiêu chuẩn quản trị, công ty có thể né trách nhiệm qua thuê ngoài, chuyển địa điểm và thiết kế lại hợp đồng.
(6) Xây dựng hệ thống tài chính hỗ trợ quản trị dài hạn
Quản trị dựa trên các bên liên quan cần những thể chế tài chính bổ trợ. Cơ quan quản lý có thể tăng yêu cầu công bố của nhà đầu tư tổ chức về thời hạn đầu tư, chính sách biểu quyết và xung đột lợi ích. Cơ quan quản lý cũng có thể hạn chế các cấu trúc giao dịch dựa trên đòn bẩy cao và rút giá trị tài sản, vốn chuyển rủi ro dài hạn sang doanh nghiệp và người lao động, đồng thời khuyến khích quỹ hưu trí, quỹ tài sản quốc gia và các định chế tài chính phát triển cung cấp vốn kiên nhẫn.
Thù lao lãnh đạo cũng nên chuyển từ một chỉ số giá cổ phiếu duy nhất sang các thước đo đa chiều về đổi mới dài hạn, năng suất lao động, phát triển người lao động, an toàn, hiệu quả môi trường và khả năng chống chịu của chuỗi cung ứng. Những thước đo này phải kiểm toán được và phù hợp với chiến lược công ty để quản trị dựa trên các bên liên quan không trở thành một bước tuân thủ hình thức khác.
VI. Những phản đối chính và lời đáp
(1) Sự tham gia của nhiều bên liên quan có làm giảm hiệu quả ra quyết định không?
Việc đưa nhiều nhóm bên liên quan vào quản trị làm tăng chi phí tham vấn. Nhưng ưu tiên cổ đông không loại bỏ xung đột. Nó gạt chi phí lao động, môi trường và cộng đồng ra khỏi quá trình quyết định nội bộ, sau đó để xã hội gánh chịu. Với những quyết định khó đảo ngược như triển khai AI, đóng cửa nhà máy hoặc di dời xuyên biên giới, chi phí tham vấn trước khi quyết định tăng ở mức vừa phải có thể giảm cản trở khi thực thi, kiện tụng, tổn hại danh tiếng và thất thoát tri thức.
Điểm mấu chốt của thiết kế thể chế là phân biệt các cấp độ quyền thay vì cho mọi người quyền phủ quyết mọi việc. Người lao động có thể giữ số ghế cố định trong hội đồng quản trị, cộng đồng chịu tác động nghiêm trọng có thể có quyền tham vấn và khiếu nại, còn ban điều hành tiếp tục quản lý hoạt động hằng ngày. Các thủ tục tăng cường chỉ áp dụng cho một số vấn đề quan trọng được xác định trước.
(2) Có thể đo lường chính xác các lợi ích khác nhau không?
Giá trị cổ đông có vẻ dễ đo lường, nhưng giá cổ phiếu chịu ảnh hưởng của lãi suất, tâm lý thị trường và giao dịch ngắn hạn, nên không đồng nhất với giá trị dài hạn của doanh nghiệp. Quản trị dựa trên các bên liên quan thừa nhận rằng không thể quy đổi đầy đủ các lợi ích khác nhau về một thước đo duy nhất, do đó coi trọng hơn quy trình, sự đại diện và giải thích dựa trên lý lẽ.
Không phải mọi vấn đề đều cần một thước đo định lượng chung. Hội đồng quản trị có thể sử dụng đồng thời các chỉ số tài chính, chỉ số việc làm và kỹ năng, đánh giá rủi ro công nghệ, kiểm toán chuỗi cung ứng và dữ liệu môi trường, đồng thời công khai cách cân nhắc giữa các mục tiêu.
(3) Cải cách có làm tăng chi phí huy động vốn không?
Nếu cải cách hạn chế việc rút giá trị trong ngắn hạn, một phần dòng vốn có thể đòi lợi tức cao hơn hoặc chuyển sang thị trường khác. Tuy thế, quản trị dựa trên các bên liên quan cũng có thể giảm sự rời bỏ của nhân viên, gián đoạn chuỗi cung ứng, phản đối công nghệ và rủi ro pháp lý, đồng thời củng cố năng lực sản xuất dài hạn. Mục tiêu chính sách nên là thu hút vốn phù hợp với đổi mới dài hạn và mục tiêu xã hội của công ty, thay vì cố thu hút mọi loại vốn.
(4) Công ty có di dời để né các yêu cầu quản trị không?
Đây là thách thức thực tiễn nhất trong bối cảnh toàn cầu hóa. Câu trả lời là mở rộng phối hợp chứ không từ bỏ cải cách: áp dụng các quy tắc quản trị thống nhất hoặc ở cấp liên bang đối với các doanh nghiệp lớn hoạt động liên vùng, gắn nghĩa vụ với quyền tiếp cận thị trường, niêm yết, mua sắm công và trợ cấp, thúc đẩy công nhận lẫn nhau về công bố chuỗi cung ứng và tiêu chuẩn thẩm định, đồng thời tăng chia sẻ thông tin giữa các cơ quan quản lý thuế, tài chính và lao động.
VII. Kết luận
Lý thuyết ưu tiên cổ đông trình bày một cách phân bổ quyền lực hình thành trong một giai đoạn lịch sử cụ thể như thể đó là cách sắp xếp hiệu quả duy nhất do thị trường tự nhiên sinh ra. Lý thuyết bỏ qua tính chất thể chế của công ty do pháp luật xác lập, đồng thời đánh giá thấp vai trò của người lao động, nhà cung cấp, khách hàng, cộng đồng và các cơ quan công trong tạo giá trị và gánh chịu rủi ro.
Trí tuệ nhân tạo, tài chính hóa và tái tổ chức toàn cầu hóa không xóa vấn đề này mà làm nó nổi bật hơn. Quản lý bằng thuật toán đưa quyền lực công ty vào sâu trong quá trình lao động. Nhà đầu tư tổ chức và trung gian tài chính phi ngân hàng tiếp tục tách quyền kiểm soát doanh nghiệp khỏi người tiết kiệm cuối cùng. Chuỗi giá trị toàn cầu cho phép thu giữ giá trị xuyên biên giới trong khi trách nhiệm bị chia cắt và chuyển ra bên ngoài. Trong hoàn cảnh đó, chỉ dựa vào cam kết trách nhiệm xã hội tự nguyện của ban điều hành khó làm thay đổi cấu trúc lợi ích bên dưới.
Cốt lõi của công ty của các bên liên quan không phải là yêu cầu doanh nghiệp từ bỏ lợi nhuận, mà là xác định lại điều kiện thể chế tạo ra lợi nhuận. Doanh nghiệp cần tiếp tục đổi mới, huy động vốn và cạnh tranh, nhưng quyền quản trị không thể chỉ phân bổ theo quyền sở hữu tài sản tài chính, và quyền hưởng thu nhập không thể tách khỏi việc tạo giá trị của tổ chức. Người lao động tham gia hội đồng quản trị, quỹ tín thác sở hữu cổ phần của người lao động, quản trị AI, trách nhiệm chuỗi cung ứng và các ràng buộc tài chính dài hạn cùng tạo nên nền tảng thể chế mới.
Các thể chế đó không tự động dẫn đến những quyết định đúng, cũng không thể thay công đoàn, chính sách cạnh tranh, quy định môi trường hoặc đầu tư công. Tuy nhiên, chúng có thể thay đổi ai có quyền cung cấp thông tin, ai được tham gia cân nhắc phương án, ai được chia sẻ tiến bộ công nghệ và công ty ra quyết định theo tầm thời gian nào. Xét đến cùng, quản trị dựa trên các bên liên quan hướng tới một công ty vừa đảm nhận trách nhiệm công, vừa tổ chức đổi mới dài hạn và phân phối thành quả do nhiều bên cùng tạo ra, với tư cách một thiết chế sản xuất xã hội chứ không chỉ là công cụ tăng giá tài sản trong ngắn hạn.
Tài liệu tham khảo
- Financial Stability Board. 2025. Global Monitoring Report on Non-Bank Financial Intermediation 2025.
- Gmyrek, Pawel, et al. 2025. Generative AI and Jobs: A Refined Global Index of Occupational Exposure. International Labour Organization Working Paper 140.
- International Labour Organization. 2025a. Artificial Intelligence Adoption and Its Impact on Jobs.
- International Labour Organization. 2025b. Global Case Studies of Social Dialogue on AI and Algorithmic Management. Working Paper 144.
- International Monetary Fund. 2024. Gen-AI: Artificial Intelligence and the Future of Work.
- OECD. 2025. OECD Corporate Governance Factbook 2025.
- Palladino, Lenore. 2019. The Economic Argument for Stakeholder Corporations. Roosevelt Institute Working Paper.
- UN Trade and Development. 2025. World Investment Report 2025: International Investment in the Digital Economy.
- UN Trade and Development. 2026. World Investment Report 2026: International Investment in a Turbulent Era.
- World Trade Organization. 2026. Global Trade Outlook and Statistics, March 2026.
- World Trade Organization. 2026. World Trade Statistics 2025.